نخستین گونه چغندرقند مقاوم به پوسیدگی ریشه در همدان تولید شد

«اکبـاتـان»

اولین رقم چغندرقند مقاوم به پوسیدگی ریشه با ویژگی‌های منحصر به‌فرد

رقم اکباتان توسط  پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان با همکاری پژوهشگران موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه بذر چغندرقند در کرج، خراسان رضوی، آذربایجان غربی، کرمان و اصفهان پس از ۱۲ سال پژوهش، اصلاح، ثبت و معرفی شد. این رقم دارای ویژگی‌های منحصر به فرد از جمله مقاومت به پوسیدگی ریشه چغندر قند و جوانه‌زنی فوق‌العاده سریع است. از دیگر ویژگی ‌این رقم عیار قند بالا، تحمل به بیماری‌های ریزومانیا و پی‌تیوم، تحمل نسبی به کم‌آبیاری و ساقه‌روی است.

پوسیدگی ریزوکتونیایی ریشه و طوقه یکی از مهم‌ترین بیماری‌های چغندرقند در دنیا به شمار می‌رود. این بیماری در بسیاری از مناطق چغندرکاری آمریکا، اروپا و ایران به ویژه در غرب کشور خسارت‌آفرین بوده و تهدید جدی برای کشت این محصول است. بیماری موجب از بین رفتن بوته‌ها و یا کاهش شدید عملکرد و درصد قند بوته‌های آلوده می‌شود. این بیماری غالباً در اواسط دوره رشد به محصول خسارت می‌زند و مبارزه با آن بسیار مشکل و پرهزینه است. این قارچ قادر است در طوقه و ریشه نفوذ کند و آن ها را آلوده سازد. پوسیدگی قهوه‌ای نسبتاً خشک و اسفنجی با حاشیه متمایز بین بافت سالم و بیمار، از نشانه‌های بیماری است. این بیماری غالباً موجب رشد غیریکنواخت ریشه، ترک خوردن و یا قطعه قطعه شدن در محل پوسیدگی می‌شود.

       ریزومانیا مهم‌ترین و شایع‌ترین بیماری در اراضی چغندرکاری است و سالانه خسارت زیادی به این محصول وارد می‌کند. بیماری ویروسی ریزومانیا در سال‌های اخیر نسبت به سایر بیماری‌های چغندر قند توجه بیشتری را به خود جلب نمود. در سال ۱۹۵۲ برای اولین بار وجود این بیماری که سبب رشد غیر طبیعی ریشه‌های جانبی در اطراف ریشه اصلی چغندرقند می‌شد توسط کانوا از ایتالیا گزارش گردید. عامل بیماری ویروس زردی نکروتیک رگبرگ چغندر(BNYVV) است و توسط قارچ خاک‌زی پلی‌میکسی انتقال می یابد. این ویروس دارای سه پاتوتیپ به نام های A، B و P است. فراوانی دو تیپ اول در اکثر کشورها بیشتر از تیپ سوم است و تیپ B خسارت کمتری نسبت به دو تیپ دیگر ایجاد می‌نماید.

چنانچه خاکی به قارچ حامل ویروس آلوده شود از بین بردن ویروس و قارچ بسیار دشوار است. این بیماری در ایران اولین بار در سال ۱۳۷۵ توسط ایزدپناه و همکاران از فارس گزارش شد و اکنون اکثر نقاط چغندکاری کشور از جمله خراسان، فارس، اصفهان، کرمانشاه ، همدان، کهکیلویه و بویراحمد، اردبیل، چهارمحال بختیاری، سمنان و لرستان به این بیماری آلوده‌اند و در حال گسترش به دیگر مناطق چغندرکاری است. مقاومت ژنتیکی(ارقام مقاوم) مؤثرترین روش کنترل این بیماری به شمار می‌آید. اولین رقم مقاوم به بیماری ریزومانیا در سال ۱۹۹۷ و در ایران اخیراً اصلاح و به زارعین معرفی گردید که صنعت قند را در مناطق آلوده نجات داد. قارچ پی‌تیوم که باعث پوسیدگی ریشه، بوته میری و از بین رفتن جوانه بذر می‌‌شود، تاثیر منفی بر استقرار بوته‌ها و یکنواختی و در نهایت عملکرد دارد. تحمل این رقم به پی‌تیوم باعث استقرار بوته‌ها و یکنواختی مزرعه می‌شود.

سرعت و یکنواختی بالای جوانه‌زنی از صفات بسیار مهم این هیبرید است. زمان لازم برای رسیدن به ۹۰ درصد جوانه‌زنی بذر این هیبرید80 ساعت ثبت شد، که بسیار سریع‌تر از رقم‌های فلورس و جلگه بود. زمان لازم برای ۹۰ درصد جوانه‌زنی بذر رقم جلگه ۲۱۶ ساعت و رقم فلورس ۲۰۸ ساعت بود. جوانه‌زنی سریع این رقم باعث می‌شود تا بذر آن با اولین بارندگی و در کم‌ترین زمان سبز شده و مزرعه‌ای یکنواخت داشته باشیم. این رقم در کشت زود بهاره‌‌ در مناطق سرد، تحمل خوبی به ساقه‌روی دارد. بنابراین با کشت زود این رقم، ضمن افزایش دوره‌ی رشد، با استفاده بیشتر از بارندگی‌های بهاره، در مصرف آب نیز صرفه‌جویی کرد.

خشکی و محدودیت منابع آبی، از مهم‌ترین عامل محدود کننده رشد و عملکرد تولید گیاهان زراعی،  به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، است. این محدودیت در بیشتر اراضی زیر کشت جهان و بخش اعظم مناطق کشت چغندرقند در ایران وجود دارد. در این شرایط، عملکرد به میزان تحمل ارقام به تنش‌های رطوبتی وابسته است. یکی از موثرترین روش‌های کاهش خسارت تولید در این مناطق، اصلاح ارقام متحمل به خشکی است که در شرایط محدودیت آب، کاهش عملکرد کم‌تری داشته باشند. کارآیی مصرف آب رقم اکباتان بیشتر از ارقام مشابه بوده و تحمل خوبی به کم آبی دارد و کاهش عملکرد آن در شرایط کم آبیاری ناچیز است.

مجموع ارزیابی‌های به عمل آمده در مناطق آلوده، غیرآلوده، میکروپلات و بررسی‌های گلخانه‌ای و آزمایشگاهی حکایت از توان بالای تولید شکر و مقاومت خوب رقم هیبرید اکباتان داشت. در منطقه آلوده اشنویه طی دو سال مقایسه، بیشترین عملکرد شکر و درصد قند متعلق به این هیبرید بود. میانگین دو سال در سه منطقه همدان، کرج و اشنویه بالاترین درصد قند متعلق به رقم اکباتان بود. همچنین در این مناطق از نظر محصول ریشه و شکر، تنها هیبریدی بود که اختلاف معنی‌دار با فلورس رقم مقاوم خارجی نداشت. حفظ عملکرد در شرایط سالم و آلوده به بیماری پوسیدگی ریشه، سازگاری این هیبرید را نشان می‌دهد و می‌توان عملکرد شکر مناسب را در همه‌ی این شرایط از این هیبرید انتظار داشت.

 رقم اکباتان به عنوان اولین رقم داخلی مقاوم به پوسیدگی ریزوکتونیایی ریشه‌ی چغندرقند با پتانسیل بالای عملکرد ریشه و شکر در شرایط آلوده و غیرآلوده، برتری آشکاری نسبت به رقم نرمال جلگه داشته و مشابه رقم مقاوم فلورس بود. مقاومت به پوسیدگی ریشه، جوانه‌زنی سریع و یکنواخت، تحمل به ریزومانیا و پایداری عملکرد از صفات ممیزه این هیبرید است که موجب شده است در شرایط مختلف برتری خود را نسبت به سایر هیبریدها حفظ نماید.

سالانه در کشور بیش از ۱۰۰ هزار هکتار چغندرقند کشت و بیش از ۲۰۰ هزار واحد بذر نیاز است. بیماری ریزومانیا  و پوسیدگی ریشه مهم‌ترین عامل خسارت‌زا و تهدید کننده این زراعت هستند. زارعین چغندرکار برای جلوگیری از خسارت، همه ساله اقدام به واردات بذر خارجی مقاوم به این بیماری می‌کنند. جدا از مشکلات و وابستگی به ارقام خارجی، مبلغ هنگفتی ارز هزینه می‌گردد.

از بذر این هیبرید در سال ۱۳۹۱، حدود یک تن تولید و در سال ۱۳۹۲ به صورت نمایشی توسط کشاورزان کشت گردید. در سال ۱۳۹۲ نیز حدود ۲۰ هزار واحد از رقم اکباتان تولید و برای کشت سال ۱۳۹۳ به کشاورزان تحویل خواهد شد. در سال گذشته قیمت هر واحد بذر مقاوم خارجی ۴۰۰ هزار تومان و قیمت هر واحد بذر مقاوم داخلی ۵۰ هزار تومان بود. با جایگزینی واردات ۲۰ هزار واحد بذر مقاوم به بیماری پوسیدگی ریزوکتونیائی بیش از هفت میلیارد تومان برای کشاورزان صرفه‌جویی خواهد داشت.

رقم اکباتـان درمزارع آلوده به ریزوکتونیا و ریزومانیا، با میانگین عملکرد شکر نزدیک به ۹ تن در هکتار نسبت به هیبریدهای دیگر ثبات عملکرد بیشتری داشته و از نظر عملکـرد شکـر و مقـاومت به پوسیدگـی ریشه، مشابه رقم مقاوم خارجی بود و برتری محسوسی نسبت به شاهد داخلی داشت.