نخستین گونه چغندرقند مقاوم به پوسیدگی ریشه در همدان تولید شد

«اکبـاتـان»

اولین رقم چغندرقند مقاوم به پوسیدگی ریشه با ویژگی‌های منحصر به‌فرد

رقم اکباتان توسط  پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان با همکاری پژوهشگران موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه بذر چغندرقند در کرج، خراسان رضوی، آذربایجان غربی، کرمان و اصفهان پس از 12 سال پژوهش، اصلاح، ثبت و معرفی شد. این رقم دارای ویژگی‌های منحصر به فرد از جمله مقاومت به پوسیدگی ریشه چغندر قند و جوانه‌زنی فوق‌العاده سریع است. از دیگر ویژگی ‌این رقم عیار قند بالا، تحمل به بیماری‌های ریزومانیا و پی‌تیوم، تحمل نسبی به کم‌آبیاری و ساقه‌روی است.

پوسیدگی ریزوکتونیایی ریشه و طوقه یکی از مهم‌ترین بیماری‌های چغندرقند در دنیا به شمار می‌رود. این بیماری در بسياري از مناطق چغندركاري آمريكا، اروپا و ایران به ویژه در غرب کشور خسارت‌آفرین بوده و تهديد جدي براي كشت اين محصول است. بیماری موجب از بین رفتن بوته‌ها و یا كاهش شدید عملكرد و درصد قند بوته‌هاي آلوده می‌شود. این بیماری غالباً در اواسط دوره رشد به محصول خسارت می‌زند و مبارزه با آن بسیار مشکل و پرهزینه است. این قارچ قادر است در طوقه و ريشه نفوذ کند و آن ها را آلوده سازد. پوسيدگي قهوه‌اي نسبتاً خشك و اسفنجي با حاشيه متمايز بين بافت سالم و بيمار، از نشانه‌هاي بيماري است. این بیماری غالباً موجب رشد غيريكنواخت ريشه، ترک خوردن و يا قطعه قطعه شدن در محل پوسيدگي مي‌شود.

       ریزومانیا مهم‌ترین و شایع‌ترین بیماری در اراضی چغندرکاری است و سالانه خسارت زیادی به این محصول وارد می‌کند. بيماري ويروسي ريزومانيا در سال‌هاي اخير نسبت به ساير بيماري‌هاي چغندر قند توجه بيشتري را به خود جلب نمود. در سال 1952 برای اولین بار وجود این بیماری که سبب رشد غیر طبیعی ریشه‌های جانبی در اطراف ریشه اصلی چغندرقند می‌شد توسط کانوا از ایتالیا گزارش گردید. عامل بیماری ویروس زردی نکروتیک رگبرگ چغندر(BNYVV) است و توسط قارچ خاک‌زی پلی‌میکسی انتقال می یابد. این ویروس دارای سه پاتوتیپ به نام های A، B و P است. فراوانی دو تیپ اول در اکثر کشورها بیشتر از تیپ سوم است و تیپ B خسارت کمتری نسبت به دو تیپ دیگر ایجاد می‌نماید.

چنانچه خاكي به قارچ حامل ويروس آلوده شود از بين بردن ويروس و قارچ بسيار دشوار است. اين بيماري در ايران اولين بار در سال 1375 توسط ايزدپناه و همكاران از فارس گزارش شد و اكنون اكثر نقاط چغندكاري كشور از جمله خراسان، فارس، اصفهان، كرمانشاه ، همدان، كهكيلويه و بويراحمد، اردبيل، چهارمحال بختياري، سمنان و لرستان به اين بيماري آلوده‌اند و در حال گسترش به دیگر مناطق چغندرکاری است. مقاومت ژنتيكي(ارقام مقاوم) مؤثرترين روش كنترل این بیماری به شمار مي‌آيد. اولين رقم مقاوم به بيماري ريزومانيا در سال 1997 و در ایران اخیراً اصلاح و به زارعين معرفي گرديد که صنعت قند را در مناطق آلوده نجات داد. قارچ پی‌تیوم که باعث پوسیدگی ریشه، بوته میری و از بین رفتن جوانه بذر می‌‌شود، تاثیر منفی بر استقرار بوته‌ها و یکنواختی و در نهایت عملکرد دارد. تحمل این رقم به پی‌تیوم باعث استقرار بوته‌ها و یکنواختی مزرعه می‌شود.

سرعت و یکنواختی بالای جوانه‌زنی از صفات بسیار مهم این هیبرید است. زمان لازم برای رسیدن به 90 درصد جوانه‌زنی بذر این هیبرید80 ساعت ثبت شد، که بسیار سریع‌تر از رقم‌های فلورس و جلگه بود. زمان لازم برای 90 درصد جوانه‌زنی بذر رقم جلگه 216 ساعت و رقم فلورس 208 ساعت بود. جوانه‌زنی سریع این رقم باعث می‌شود تا بذر آن با اولین بارندگی و در کم‌ترین زمان سبز شده و مزرعه‌ای یکنواخت داشته باشیم. این رقم در کشت زود بهاره‌‌ در مناطق سرد، تحمل خوبی به ساقه‌روی دارد. بنابراین با کشت زود این رقم، ضمن افزایش دوره‌ی رشد، با استفاده بیشتر از بارندگی‌های بهاره، در مصرف آب نیز صرفه‌جویی کرد.

خشكي و محدوديت منابع آبي، از مهم‌ترين عامل محدود كننده رشد و عملكرد توليد گياهان زراعي،  به ويژه در مناطق خشك و نيمه خشك، است. اين محدوديت در بیشتر اراضي زير كشت جهان و بخش اعظم مناطق كشت چغندرقند در ايران وجود دارد. در اين شرايط، عملکرد به ميزان تحمل ارقام به تنش‌هاي رطوبتي وابسته است. يكي از موثرترين روش‌هاي كاهش خسارت توليد در این مناطق، اصلاح ارقام متحمل به خشكي است که در شرايط محدوديت آب، كاهش عملكرد كم‌تري داشته باشند. کارآیی مصرف آب رقم اکباتان بیشتر از ارقام مشابه بوده و تحمل خوبی به کم آبی دارد و كاهش عملكرد آن در شرایط کم آبیاری ناچیز است.

مجموع ارزیابی‌های به عمل آمده در مناطق آلوده، غیرآلوده، میکروپلات و بررسی‌های گلخانه‌ای و آزمایشگاهی حکایت از توان بالای تولید شکر و مقاومت خوب رقم هیبرید اکباتان داشت. در منطقه آلوده اشنویه طی دو سال مقایسه، بیشترین عملکرد شکر و درصد قند متعلق به این هیبرید بود. میانگین دو سال در سه منطقه همدان، کرج و اشنویه بالاترین درصد قند متعلق به رقم اکباتان بود. همچنین در این مناطق از نظر محصول ریشه و شکر، تنها هیبریدی بود که اختلاف معنی‌دار با فلورس رقم مقاوم خارجی نداشت. حفظ عملکرد در شرایط سالم و آلوده به بیماری پوسیدگی ریشه، سازگاری این هیبرید را نشان می‌دهد و می‌توان عملکرد شکر مناسب را در همه‌ی این شرایط از این هیبرید انتظار داشت.

 رقم اکباتان به عنوان اولین رقم داخلی مقاوم به پوسیدگی ریزوکتونیایی ریشه‌ی چغندرقند با پتانسیل بالای عملکرد ریشه و شکر در شرایط آلوده و غیرآلوده، برتری آشکاری نسبت به رقم نرمال جلگه داشته و مشابه رقم مقاوم فلورس بود. مقاومت به پوسیدگی ریشه، جوانه‌زنی سریع و یکنواخت، تحمل به ریزومانیا و پایداری عملکرد از صفات ممیزه این هیبرید است که موجب شده است در شرایط مختلف برتری خود را نسبت به سایر هیبریدها حفظ نماید.

سالانه در کشور بیش از 100 هزار هکتار چغندرقند کشت و بیش از 200 هزار واحد بذر نیاز است. بیماری ریزومانیا  و پوسیدگی ریشه مهم‌ترین عامل خسارت‌زا و تهدید کننده این زراعت هستند. زارعین چغندرکار برای جلوگیری از خسارت، همه ساله اقدام به واردات بذر خارجی مقاوم به این بیماری می‌کنند. جدا از مشكلات و وابستگی به ارقام خارجی، مبلغ هنگفتي ارز هزینه می‌گردد.

از بذر این هیبرید در سال 1391، حدود یک تن تولید و در سال 1392 به صورت نمایشی توسط کشاورزان کشت گردید. در سال 1392 نیز حدود 20 هزار واحد از رقم اکباتان تولید و برای کشت سال 1393 به کشاورزان تحویل خواهد شد. در سال گذشته قیمت هر واحد بذر مقاوم خارجی 400 هزار تومان و قیمت هر واحد بذر مقاوم داخلي 50 هزار تومان بود. با جایگزینی واردات 20 هزار واحد بذر مقاوم به بیماری پوسیدگی ریزوکتونیائی بیش از هفت میلیارد تومان برای کشاورزان صرفه‌جویی خواهد داشت.

رقم اکباتـان درمزارع آلوده به ریزوکتونیا و ریزومانیا، با میانگین عملکرد شکر نزدیک به 9 تن در هکتار نسبت به هیبریدهای دیگر ثبات عملکرد بیشتری داشته و از نظر عملکـرد شکـر و مقـاومت به پوسیدگـی ریشه، مشابه رقم مقاوم خارجی بود و برتری محسوسی نسبت به شاهد داخلی داشت.